การตรวจสอบและประเมินผลภาคราชการ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 ประเด็นการตรวจสอบโดยอิสระ : การจัดการที่ดินให้ประชาชนเพื่อการอนุรักษ์ฟื้นฟูและป้องกันการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ เพื่อติดตาม ตรวจสอบ และประเมินผล การจัดหา จัดสรรที่ดินให้ประชาชนอยู่อาศัยตลอดจนการส่งเสริมพัฒนาอาชีพให้ประชาชนมีรายได้และร่วมกันรักษาดูแลรักษาป่า สร้างความมั่นคงในการใช้ที่ดิน เป็นชุมชนเข้มแข็งที่มีศักยภาพเพื่อการอนุรักษ์ฟื้นฟูและป้องกันการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ ในปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 ภายใต้การบูรณาการร่วมกันของหน่วยงานในสังกัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ประกอบด้วย สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กรมป่าไม้ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง โดยมีเป้าหมายการดำเนินงาน ดังนี้
(1) สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ดำเนินการจัดประชุมคณะอนุกรรมการจัดหาที่ดิน ครั้งที่ 1/2563 เมื่อวันที่ 30 กรกฎาคม 2563 เพื่อจัดหาที่ดินให้ชุมชนในพื้นที่ ป่าสงวนแห่งชาติ โดยมีเป้าหมาย จำนวน 243,078-2-4.68 ไร่ ณ วันที่ 30 กันยายน 2563 มีพื้นที่ที่ได้รับจัดหาที่ดินแล้ว จำนวน 239,143-3-72.88 ไร่ (ผลงานสะสม ปี พ.ศ. 2558 – 2563 จัดคนลงในพื้นแล้ว จำนวน 56,758 ราย ในพื้นที่ 258 พื้นที่ 65 จังหวัด เนื้อที่ 383,441-0-32.48 ไร่ ส่งเสริมและพัฒนาอาชีพแล้ว 176 พื้นที่ 60 จังหวัด เนื้อที่ 467,140-1-24.34 ไร่)
(2) กรมป่าไม้ ดำเนินการตรวจสอบพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ เพื่อการจัดหาที่ดินทำกินให้ชุมชน โดยมีเป้าหมาย จำนวน 200,000 ไร่ ณ วันที่ 30 กันยายน 2563 ได้ดำเนินการตรวจสอบการถือครองที่ดินไปแล้ว จำนวน 211,154 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 105.58
(3) กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ดำเนินการตามแนวทางการแก้ไขปัญหาที่ดินของราษฎรในเขตป่าอนุรักษ์ ตามมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 26 พฤศจิกายน 2561 เพื่อการแก้ไขปัญหาการครอบครองที่ดินของราษฎรในเขตป่าอนุรักษ์ (อุทยานแห่งชาติ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า และเขตห้ามล่าสัตว์ป่า) โดยมีเป้าหมาย จำนวน 3,009,370 ไร่ ณ วันที่ 30 กันยายน 2563 ได้ดำเนินการแล้ว จำนวน 2,875,155.80 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 95.54
(4) กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ดำเนินการตรวจสอบแปลงที่ดิน เพื่อดำเนินการจัดที่ดินให้ชุมชนและการบริการด้านการอนุญาตในพื้นที่ป่าชายเลน โดยมีเป้าหมาย 2,000 ไร่ ณ วันที่ 30 กันยาน 2563 ได้ตรวจสอบแปลงที่ดินไปแล้ว จำนวน 2,317.72 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 115.89
สรุปภาพรวมข้อค้นพบจากการตรวจสอบและประเมินผลตามประเด็น (Issue) การตรวจสอบฯ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๖๓
ข้อดี
การจัดการที่ดินให้ประชาชนเพื่อการอนุรักษ์ฟื้นฟูและป้องกันการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ ทำให้ประชาชนในพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ เขตป่าอนุรักษ์ และพื้นที่ป่าชายเลน (ตามเป้าหมายที่กำหนดในปีงบประมาณ พ.ศ. 2563) ได้รับการจัดสรรที่ดินในการทำกิน/อยู่อาศัย ตลอดจนได้รับการส่งเสริมการพัฒนาอาชีพเพื่อสร้างรายได้ และสร้างความมั่นคงในการใช้ที่ดิน สามารถแก้ไขปัญหาที่ดินของประชาชนที่อาศัยอยู่มาก่อนแล้วได้อย่างเหมาะสมและถูกต้องตามกฎหมาย ลดปัญหาความขัดแย้ง ในการใช้ประโยชน์ทรัพยากรที่ดินและป่าไม้ระหว่างรัฐกับประชาชนในพื้นที่ ขอบเขตพื้นที่ทำกินหรือที่อยู่อาศัยของประชาชนมีความชัดเจน เป็นที่ยอมรับของทุกฝ่าย อันจะเป็นการป้องกันมิให้มีการบุกรุกที่ดินเพิ่ม อีกทั้งยังเป็นการสร้างการรับรู้ให้ประชาชนในพื้นที่กลุ่มเป้าหมายและเจ้าหน้าที่รัฐที่เกี่ยวข้อง เกิดความรู้ความเข้าใจและมีทัศนคติที่ดีต่อแนวทางแก้ไขปัญหาที่ดิน อันจะนำไปสู่การร่วมกันอนุรักษ์ฟื้นฟูและป้องกันการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ และสามารถดำรงวิถีชีวิตอย่างเกื้อกูลต่อการอนุรักษ์ได้อย่างยั่งยืน
จากการลงพื้นที่ติดตาม ตรวจสอบ และประเมินผล พื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติป่าแม่งาวฝั่งซ้าย ประเภทป่าที่ได้รับหนังสืออนุญาตแล้วมีการส่งเสริมของอนุกรรมการอื่น ๆ ณ สหกรณ์แม่งาวฝั่งซ้าย ท้องที่หมู่ 13 ต.ปงเตา อ.งาว จ.ลำปาง ปัจจุบันได้มีการจัดสรรที่ดินชุมชน ได้รับการอนุญาต ในปี พ.ศ.2559 จำนวน 6,322 ไร่ 734 ราย 893 แปลง ได้มีการรับฟังความคิดเห็นของประชาชนในพื้นที่ พบว่า ประชาชนในพื้นที่มีความพึงพอใจจากโครงการดังกล่าว เนื่องจากทำให้มีที่ดินในการประกอบอาชีพมากขึ้น รายได้เพิ่มมากขึ้น ส่งผลทำให้คุณภาพชีวิตดีขึ้นอีกด้วย แต่ประชาชนในพื้นที่ยังมีความต้องการเรื่องแหล่งน้ำและพื้นที่ส่วนกลางเพื่อนำมาใช้ประโยชน์ในการทำการเกษตรร่วมกัน เช่น ลานตากพืชผลทางการเกษตร เพื่อเพิ่มมูลค่าทางการค้าให้กับผลิตภัณฑ์ และเพิ่มระยะเวลาการเก็บรักษาผลผลิตได้มากยิ่งขึ้น
จากการลงพื้นที่ติดตาม ตรวจสอบ และประเมินผล พื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติป่าตุ๋ยฝั่งซ้าย ประเภทป่าที่อนุญาตแล้วอยู่ระหว่างจัดที่ดินท้องที่บ้านน้ำจำ หมู่ที่ 3 ต.เมืองปาน อ.เมืองปาน จ.ลำปาง ปัจจุบันอยู่ระหว่างการจัดสรรที่ดินและการส่งเสริมของคณะอนุกรรมการอื่น ๆ ตามลำดับ ได้มีการรับฟังความคิดเห็นของประชาชนในพื้นที่ พบว่า ประชาชนในพื้นที่มีความพึงพอใจจากโครงการดังกล่าว แต่ประชาชน มีความต้องการด้านความรู้เกี่ยวกับการทำเกษตรกรรม พันธุ์พืช แหล่งน้ำ ระบบการขนส่งพืชผลทางการเกษตร แหล่งเงินทุน และการส่งเสริมของสหกรณ์เพื่อการเกษตร ฯลฯ
ปัญหาอุปสรรค และข้อจำกัดการดำเนินงาน
พื้นที่เป้าหมายมีจำนวนมาก ไม่สอดคล้องกับจำนวนเจ้าหน้าที่ปฏิบัติงานในระดับพื้นที่ รวมทั้งประชาชนในพื้นที่บางส่วนขาดความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับแนวทางแก้ไขปัญหาที่ดิน ซึ่งก่อให้เกิดปัญหาในการปฏิบัติงาน
ประชาชนในพื้นที่มีความต้องการแหล่งน้ำส่วนรวมของชุมชนที่มีคุณภาพ สามารถใช้ในการอุปโภคและบริโภคอย่างเพียงพอ เนื่องจากปัจจุบันในบางพื้นที่มีน้ำไม่เพียงพอต่อการใช้น้ำ ของประชาชน ทั้งนี้ประชาชนมุ่งเน้นการพัฒนาแหล่งน้ำเพื่อใช้ในการทำการเกษตร อันจะส่งผลให้เกิดการสร้างรายได้ในชุมชน และนำมาสู่การพัฒนาคุณภาพชีวิตทั้งในด้านสังคม เศรษฐกิจ การเติบโตบนคุณภาพชีวิตและสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน
ประชาชนมีความต้องการพื้นที่อเนกประสงค์ (พื้นที่ส่วนกลางของชุมชน) เพื่อนำมาใช้ประโยชน์ในการทำการเกษตรร่วมกัน เช่น ลานผลผลิตทางการเกษตร (ตากเมล็ดข้าวโพด) เพื่อเตรียมแปรรูปหรือเพิ่มมูลค่าทางการค้าให้กับผลิตภัณฑ์และเพิ่มระยะเวลาการเก็บรักษาผลผลิตได้มากยิ่งขึ้น
ประชาชนมีความต้องการด้านความรู้เกี่ยวกับการทำเกษตรกรรม เช่น พันธุ์พืช แหล่งน้ำ ระบบการขนส่งพืชผลผลิตทางการเกษตร แหล่งเงินทุน และการส่งเสริมของสหกรณ์เพื่อการเกษตร ฯลฯ เพื่อนำความรู้ดังกล่าว มาพัฒนาและต่อยอดการประกอบอาชีพ อันจะนำมาสู่การสร้างรายได้และการพัฒนาคุณภาพชีวิตอย่างยั่งยืน
ข้อเสนอแนะ แนวทางการแก้ไขการดำเนินการตามประเด็น (Issue) การตรวจสอบฯ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 (ข้อเสนอแนะที่ต้องการให้ส่วนราชการ/จังหวัดไปดำเนินการปรับปรุง)
สร้างการรับรู้เรื่องการจัดการที่ดินให้แก่ประชาชนเพื่อการอนุรักษ์ฟื้นฟูและป้องกัน การทำลายทรัพยากรธรรมชาติแก่ประชาชน การจัดตั้งสหกรณ์ การจัดตั้งกลุ่มวิสาหกิจชุมชนเพื่อสร้างอำนาจในการต่อรองการจำหน่ายสินค้าทางการเกษตร การส่งเสริมอาชีพเกษตรกร การรับรองสิทธิ์ การพิจารณาใช้ประโยชน์ในพื้นที่ส่วนกลาง การสร้างโครงสร้างพื้นฐานให้แก่ชุมชนเพื่อใช้ประโยชน์ เช่น แหล่งน้ำ
เสนอให้นำพื้นที่ที่ไม่มีผู้แสดงสิทธิตามหลักเกณฑ์ และผ่านกระบวนการนำเสนอคณะอนุกรรมการนโยบายที่ดินจังหวัด ( คทช. จังหวัด) เห็นชอบแล้ว จัดสรรเป็นพื้นที่ส่วนกลาง พร้อมทั้งวางแผนการพัฒนาพื้นที่ส่วนกลาง ให้สามารถใช้ประโยชน์ได้อย่างยั่งยืน
เสนอให้คณะอนุกรรมการจัดหาที่ดิน พิจารณาประเด็นการวางแผนการจัดสรรพื้นที่ส่วนกลางของชุมชนเพื่อนำมาใช้ประโยชน์ร่วมกัน เช่น การสร้างโครงสร้างพื้นฐาน (แหล่งน้ำ) พื้นที่อเนกประสงค์ ที่เกี่ยวกับการเกษตร โดยให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการพิจารณาจัดสรรพื้นที่ดังกล่าวด้วย
เสนอให้คณะอนุกรรมการจัดที่ดินและคณะอนุกรรมการส่งเสริมพัฒนาอาชีพและการตลาด ดำเนินการตามนโยบายของรัฐบาล (โครงการจัดการที่ดินให้ประชาชนภายใต้คณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติ) อย่างเคร่งครัด เพื่อให้ประชาชนมีคุณภาพชีวิตที่ดี สามารถดำรงวิถีชีวิตอย่างเกื้อกูลต่อการอนุรักษ์ได้อย่างยั่งยืน
คณะกรรมการตรวจสอบและประเมินผลประจำกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ค.ต.ป.ทส.) เห็นว่าการดำเนินงานจัดหาที่ดินทำกินให้ประชาชนในพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ พื้นที่ป่าอนุรักษ์ และพื้นที่ป่าชายเลน เป็นนโยบายของรัฐบาลที่มีความสำคัญ ที่จะทำให้ประชาชนสามารถอยู่อาศัย และทำกินได้อย่างถูกต้องตามนโยบายของรัฐบาลด้านการจัดสรรที่ดินให้ชุมชน อันจะส่งผลทำให้สามารถลดปัญหาความขัดแย้งระหว่างหน่วยงานภาครัฐและประชาชนในพื้นที่ อีกทั้งยังเป็นการส่งเสริมการพัฒนาอาชีพให้ประชาชนมีรายได้ ส่งผลให้คุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น และส่งเสริมให้ประชาชนร่วมกันดูแลรักษาป่าสร้างความมั่นคงในการใช้ที่ดิน เป็นชุมชนเข้มแข็งที่มีศักยภาพ เพื่อการอนุรักษ์ฟื้นฟูและป้องกันการทำลายทรัพยากรธรรมชาติได้อย่างยั่งยืน จึงขับเคลื่อนการติดตาม ตรวจสอบ และประเมินผล การจัดการที่ดินให้ประชาชนเพื่อการอนุรักษ์ฟื้นฟูและป้องกันการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ เป็นประเด็นการตรวจสอบติดตามประเมินผลภาคราชการ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 (ประเด็นการตรวจสอบโดยอิสระ)
